Tukozesa kukisi okulongoosa obumanyirivu bwo. Bw’ogenda mu maaso n’okulaba omukutu guno, oba okkirizza okukozesa kwaffe kukisi. Ebisingawo.
Bw’onyiga ku “Kiriza Byonna”, oba okkirizza okutereka kukisi ku kyuma kyo okulongoosa enkola y’okutambulira ku mukutu, okwekenneenya enkozesa y’omukutu, n’okuwagira okugaba kwaffe ebirimu bya ssaayansi eby’obwereere, ebiggule. Ebisingawo.
Okukebera omusulo okwangu kuyinza okuzuula obulwadde bwa Alzheimer obw’omu kiseera ekisookerwako, ne kiggulawo ekkubo eri pulogulaamu z’okukebera abantu abangi? Okunoonyereza okupya okwa Frontiers in Aging Neuroscience mazima ddala kulaga kino. Abanoonyereza bano baakebedde ekibinja ekinene eky’abalwadde ba Alzheimer’s ab’obuzibu obw’enjawulo era nga balamu bulungi nga baali ba bulijjo mu kutegeera okuzuula enjawulo mu biraga obulamu bw’omusulo.
Baakizudde nti asidi wa formic mu musulo kabonero akakwata ku kukendeera kw’okutegeera okw’omutwe era ayinza okulangirira emitendera egy’olubereberye egy’obulwadde bwa Alzheimer. Enkola eziriwo ez’okuzuula obulwadde bwa Alzheimer za bbeeyi, tezinyuma, era tezisobozesa kukeberebwa bulijjo. Kino kitegeeza nti abalwadde abasinga bazuulibwa nga kikeeredde nnyo okusobola okufuna obujjanjabi obulungi. Kyokka, okulongoosa omusulo ogutali gwa kuyingirira, ogw’ebbeeyi entono, era mu ngeri ennyangu okuzuula asidi wa formic kiyinza okuba nga kye kyennyini abasawo kye basaba okwekebejjebwa nga bukyali.
“Obulwadde bwa Alzheimer bulwadde obutawona obutawona era obw’obukuusa, ekitegeeza nti busobola okukula ne buwangaala okumala emyaka mingi nga tebunnalabika ng’obuzibu mu kutegeera obw’olwatu tebunnalabika,” abawandiisi bwe bagamba. "Emitendera egy'olubereberye egy'obulwadde buno gibaawo nga tebunnatuuka ku mutendera gwa bulwadde bw'okusannyalala obutakyuka, nga lino ddirisa lya zaabu eriyingira mu nsonga n'okujjanjaba.N'olwekyo, okwekebejja okw'amaanyi obulwadde bwa Alzheimer obusookerwako mu bakadde kyetaagisa."
Kale, bwe kiba nti okuyingira mu nsonga nga bukyali kikulu, lwaki tetulina pulogulaamu za bulijjo ez‟okukebera obulwadde bwa Alzheimer obw‟omutendera ogusooka? Obuzibu buli mu nkola z’okuzuula obulwadde abasawo ze bakozesa mu kiseera kino. Mu bino mulimu ekyuma ekiyitibwa positron emission tomography of the brain, nga kino kya bbeeyi ate nga kiteeka abalwadde okukwatibwa obusannyalazo. Waliwo n’okukebera ebiraga obulamu (biomarker tests) okusobola okuzuula obulwadde bwa Alzheimer, naye kyetaagisa okuggyibwako omusaayi mu ngeri ey’okulumba oba okufumita mu kifuba okusobola okufuna amazzi g’omu bwongo, abalwadde ge bayinza okuba nga bassaawo.
Wabula okukebera omusulo tekuyingira mu mubiri era kwangu, ekigifuula ennungi ennyo okukeberebwa mu bungi. Wadde ng’abanoonyereza emabegako bazudde ebiraga obulamu bw’omusulo ebiraga obulwadde bwa Alzheimer, tewali n’emu esaanira kuzuula obulwadde buno obusookerwako, ekitegeeza nti eddirisa erya zaabu erijjanjaba amangu likyali lizibu okuzuulibwa.
Abanoonyereza abali emabega w’okunoonyereza kuno okupya bamaze okunoonyereza ku kirungo ekiramu ekiyitibwa formaldehyde ng’ekirungo ekiraga obulwadde bwa Alzheimer mu musulo. Wabula waliwo ekifo eky’okulongoosaamu mu kuzuula endwadde nga bukyali. Mu kunoonyereza kuno okusembyeyo, essira balitadde ku formate, ekirungo ekikyusa formaldehyde, okulaba oba kikola bulungi ng’ekirungo ekiraga obulamu.
Abantu 574 be beetaba mu kunoonyereza kuno, era abeetabye mu kunoonyereza kuno baali bannakyewa abalamu obulungi mu kutegeera oba nga balina diguli ez’enjawulo ez’okukulaakulana kw’obulwadde, okuva ku kukendeera kw’okutegeera okw’omutwe okutuuka ku bulwadde obujjuvu. Abanoonyereza bano beekenneenyezza omusulo n’omusaayi okuva mu beetabye mu kunoonyereza kuno ne bakola okwekenneenya kw’eby’omwoyo.
Okunoonyereza kuno kwazuula nti emiwendo gya asidi wa formic mu musulo gyali waggulu nnyo mu bibinja byonna eby’obulwadde bwa Alzheimer era nga bikwatagana n’okukendeera kw’okutegeera bw’ogeraageranya n’abalamu abafuga, omuli n’ekibinja eky’okukendeera kw’obumanyirivu mu kusooka. Kino kiraga nti asidi wa formic ayinza okukola ng’akabonero akakwata ku bulamu (sensitive biomarker) ku mitendera egy’olubereberye egy’obulwadde bwa Alzheimer.
Ekyewuunyisa, abanoonyereza bwe beekenneenyezza emiwendo gya urine formatte nga gigatta wamu n’ebiraga obulamu bw’omusaayi mu musaayi gwa Alzheimer, baakizuula nti basobola okulagula obulungi omutendera gw’obulwadde omulwadde gw’ayitamu. Wabula kyetaagisa okwongera okunoonyereza okutegeera akakwate akaliwo wakati w’obulwadde bwa Alzheimer ne asidi wa formic.
“Asidi w’omusulo alaga nti asobola bulungi nnyo okukeberebwa amangu obulwadde bwa Alzheimer,” abawandiisi bwe bagamba. “Okukebera obulamu bw’omusulo okuzuula obulwadde bwa Alzheimer kirungi era tekitwala ssente nnyingi era kulina okuteekebwa mu kukeberebwa kw’ebyobulamu okwa bulijjo eri abakadde.”
Wang, Y. n’abalala. (2022) Systematic review of urinary formic acid nga ekiyinza okuba ekipya biomarker ku bulwadde bwa Alzheimer. Ensalo mu neurobiology y’okukaddiwa. 10.3389/fnagi.2022.1046066.
Tags: okukaddiwa, obulwadde bwa Alzheimer, biomarkers, omusaayi, obwongo, endwadde ezitawona, ezitawona, ebirungo, okusannyalala, okuzuula, abasawo, formaldehyde, obusimu, positron emission tomography, okunoonyereza, tomography, okwekenneenya omusulo
Mu mpaka za Pittcon 2023 mu kibuga Philadelphia ekya Pennsylvania, twabuuzizza Professor Joseph Wang, eyawangudde ekirabo kya Ralph N. Adams Prize mu mwaka guno mu Analytical Chemistry, ku ngeri tekinologiya wa biosensor gy’akola emirimu mingi.
Mu mboozi eno, twogera ku kukebera okussa n’engeri gye kuyinza okuba ekintu eky’omugaso okusoma ebiraga obulamu okuzuula obulwadde nga bukyali ne Mariana Leal, Team Leader mu Owlstone Medical.
Ng’ekimu ku bitundu by’okuddamu okwetegereza kwaffe okwa SLAS US 2023, twogera ku laabu y’ebiseera eby’omu maaso n’engeri gy’eyinza okufaanana ne Luigi Da Via, GSK Test Development Team Lead.
News-Medical.Net egaba empeereza eno ey’amawulire agakwata ku by’obujjanjabi ng’egoberera ebiragiro n’obukwakkulizo buno. Nsaba omanye nti amawulire agakwata ku by’obujjanjabi agali ku mukutu guno gagendereddwamu okuwagira, so si kudda mu kifo ky’enkolagana y’omulwadde/omusawo n’amagezi g’abasawo ge bayinza okuwa.
Obudde bw'okuweereza: May-19-2023