ProPublica kibiina kya mawulire ekitali kya magoba nga kyewaddeyo okunoonyereza ku kukozesa obubi obuyinza. Wewandiise okusooka okufuna emboozi zaffe ennene.
Tukyakola lipoota. Olina ky’omanyi ku ngeri ebintu ebyaggyibwamu gye byateekebwa mu lukalala lw’okusonyiyibwa emisolo? Osobola okutuukirira Robert Faturechi owa Signal ku 213-271-7217.
Oluvannyuma lwa Pulezidenti Donald Trump okulangirira okusenya emisolo emipya ku ntandikwa y’omwezi guno, White House yafulumizza olukalala lw’ebintu ebisoba mu 1,000 ebigenda okusonyiyibwa emisolo gino.
Ekimu ku bintu ebiri ku lukalala luno ye polyethylene terephthalate, emanyiddwa ennyo nga PET resin, ekiveera ekibuguma ekikozesebwa okukola obucupa bw’obuveera.
Tekinnamanyika lwaki kkampuni eno yasonyiyibwa envumbo, era n’abakungu b’amakolero tebamanyi kyavaako envumbo zino.
Wabula okusunsulwa kwe buwanguzi eri kkampuni ya Reyes Holdings ekola eccupa za Coca-Cola, emu ku kkampuni z’obwannannyini ezisinga obunene mu Amerika, ez’abooluganda babiri abawaddeyo obukadde bwa ddoola mu mirimu gy’ekibiina kya Republican. Gye buvuddeko kkampuni eno yapangisa kkampuni ekola ku by’okulwanirira abantu ekwatagana ennyo ne gavumenti ya Trump okulwanirira emisolo gyayo, ebiwandiiko bwe biraga.
Tekinnamanyika oba okulwanirira kkampuni eno kwakola kinene mu kusaba okusonyiyibwa. Reyes Holdings n’abagiwagira tebazzeemu mangu bibuuzo okuva mu kkampuni ya ProPublica. White House nayo yagaanyi okwogera ku nsonga eno, kyokka abamu ku bawagira amakolero baagambye nti gavumenti yagaanyi okusaba kw’okulekulira.
Okussa ebizigo ku lukalala luno mu ngeri etategeerekeka kiraga engeri enkola ya gavumenti ya Amerika ey’okussaawo emisolo gy’etali ya bulambulukufu. Abakulu abakwatibwako basigadde mu nzikiza ku nsonga lwaki ebintu ebimu bissibwako emisolo ate ebirala tebirina. Tewali nnyonyola ntuufu ku nkyukakyuka mu miwendo gy’emisolo. Abakungu ba Administration bawadde amawulire agakontana ku misolo oba okumala gagaana okuddamu ekibuuzo kyonna.
Obutabeera bwerufu mu nkola eno kireeseewo okweraliikirira mu bakugu mu by’obusuubuzi nti kkampuni ezirina akakwate ku byobufuzi ziyinza okufuna okusonyiyibwa omusolo emabega w’enzigi enzigale.
“Kiyinza okuba obuli bw’enguzi, naye era kiyinza okuba obutasobola,” omukulembeze w’abakulembeze akola ku nkola y’emisolo bwe yategeezezza ku ky’okussaamu PET resin mu misolo. “Mu butuufu, kyayanguwa nnyo nga simanyi na ani yagenda mu White House okukubaganya ebirowoozo ku lukalala luno ne buli muntu.”
Mu gavumenti ya Trump eyasooka, waaliwo enkola entongole ey’okunoonya okusonyiyibwa emisolo. Amakampuni gaawaddeyo okusaba kw’enkumi n’enkumi nga gagamba nti ebintu byabwe birina okusonyiyibwa emisolo. Okusaba kuno kwafulumizibwa mu lujjudde okusobola okwekenneenya ennyo makanika w’enkola y’okuteekawo emisolo. Obwerufu buno bwasobozesa abasomesa oluvannyuma okwekenneenya enkumi n’enkumi z’okusaba ne bazuula nti abagaba obuyambi mu byobufuzi mu kibiina kya Republican baali basinga kusonyiyibwa.
Mu kisanja kya Trump ekyokubiri, waakiri mu kiseera kino, tewali nkola ntongole ya kusaba kukendeeza ku misolo. Abakulira amakolero n’abakulembeze abakulembeze abakulembeze abakulembeze abakulembeze bakola emirimu egy’enjawulo bakola emabega w’enzigi enzigale. Olukiiko olufuzi olwa Wall Street Journal wiiki ewedde lwayise “opacity of the process” okugeraageranyizibwa ku “kirooto okuva mu lutobazzi lw’e Washington.”
Ekiragiro ky’omukulembeze w’eggwanga ekilangirira mu butongole emisolo emipya Trump gy’agenda okussaako, kumpi amawanga gonna kigenda kussaako omusolo gwa bitundu 10%, ng’okusonyiyibwa mu bugazi kutegeezebwa ng’ebintu ebiri mu by’eddagala, semiconductor, ebibira, ekikomo, eby’obugagga eby’omu ttaka ebikulu, n’amasannyalaze. Olukalala oluwerekeddeko lulaga ebintu ebitongole ebyandibadde bisonyiyibwa.
Wabula okwekenneenya olukalala luno okwakolebwa ProPublica kwazuula nti ebintu bingi tebyayingidde mu biti bino ebigazi oba nga tebikwatagana n’akatono, so ng’ate ebintu ebimu ebyatuuka mu biti bino tebyasonyiyibwa.
Okugeza, olukalala lw’abasonyiyibwa mu White House lukwata ku bika bya asibesito ebisinga obungi, okutwalira awamu ekitatwalibwa ng’eky’obugagga eky’omu ttaka ekikulu era tekirabika nga kigwa mu biti byonna eby’okusonyiyibwa. Okutwalira awamu eky’obugagga kino ekireeta kkansa kitwalibwa ng’ekitali kikulu mu by’okwerinda by’eggwanga oba ebyenfuna bya Amerika kyokka nga kikyakozesebwa okukola chlorine, kyokka ekitongole kya gavumenti ya Biden ekivunaanyizibwa ku kukuuma obutonde bw’ensi kyawera okuyingiza ebintu bino mu ggwanga omwaka oguwedde. Gavumenti ya Trump eraga nti eyinza okuzza emabega ebimu ku bukwakkulizo obwaliwo ku mulembe gwa Biden.
Omwogezi w’ekibiina ekigatta amakolero ekya American Chemistry Council ekyali kiwakanya envumbo eno kubanga eyinza okulumya amakolero ga chlorine yagambye nti ekibiina kino tekyalwanirira kusonyiyibwa misolo gino era tekimanyi lwaki yayingizibwamu. (Kkampuni bbiri ennene eza chlorine nazo tezaalaga ku foomu zazo eziraga nti zaalwanirira emisolo gino.)
Ebintu ebirala ebiri ku lukalala ebitasonyiyibwa naye nga tebirina bulabe nnyo mulimu amasanga, ebisusunku, n’amagumba g’enseenene (ebitundu by’enseenene ebiyinza okukozesebwa ng’emmere ey’okugatta ebisolo by’omu nnyumba).
PET resin nayo tegwa mu biti byonna eby’okusonyiyibwa. Abakugu bagamba nti gavumenti yandigitwala ng’ekintu ekiva mu masannyalaze kubanga ebirungo byayo biva mu mafuta. Naye ebintu ebirala ebituukana n’omutindo gwe gumu ogwa wansi tebiriimu.
”Twewuunyizza nga buli omu,” Ralph Wasami, akulira ekibiina ekigatta abasuubuzi mu makolero ga PET ekya PET Resin Association bwe yategeezezza. Yagambye nti resin eno tegwa mu kiti kya kusonyiyibwa okuggyako ng’okupakinga ebintu ebyo kuliko.
Ebiwandiiko biraga nti mu kwata y’okuna ey’omwaka oguwedde, mu kiseera Trump we yawangula akalulu, kkampuni ekola eccupa ya Coca-Cola eya Reyes Holdings yapangisa kkampuni ya Ballard Partners okulwanirira emisolo. Mu kwata y’omwaka guno esooka, nga Trump amaze ku ntebe, ebiwandiiko biraga nti Ballard yatandika okulwanirira ekitongole ky’ebyobusuubuzi ekiteekawo enkola y’ebyobusuubuzi okussaawo emisolo.
Kkampuni eno efuuse ekifo kkampuni ezinoonya okukolagana ne gavumenti ya Trump we zigenda. Ebadde elwanirira kkampuni ya Trump yennyini eya Trump Organization era abakozi baayo kuliko abakungu ab’oku ntikko mu gavumenti nga Ssaabawolereza wa gavumenti Pam Bondi n’akulira abakozi Susie Wiles. Omutandisi wa kkampuni eno, Brian Ballard, muyiiya nnyo mu kusonda ssente za Trump era Politico gw’eyise “omukulembeze w’okulwanirira abantu asinga obuyinza mu Washington.” Y’omu ku babiri abakulembeze mu kkampuni eno abaalwanirira emisolo ku kkampuni ya Reyes Holdings okusinziira ku biwandiiko bya gavumenti eya wakati ebifulumiziddwa.
Chris ne Jude Reyes, baganda ba buwumbi abali emabega wa Reyes Holdings, nabo balina enkolagana ey’oku lusegere n’ebyobufuzi. Ebiwandiiko ebiraga ensimbi za kampeyini biraga nti wadde bawaddeyo ssente eri abamu ku beesimbyewo mu kibiina kya Democrats, ebisinga ku bye bawaddeyo mu byobufuzi bigenze mu ba Republican. Oluvannyuma lw’obuwanguzi bwa Trump obusookerwako, Chris Reyes yayitibwa e Mar-a-Lago okusisinkana Trump mu buntu.
Okusonyiyibwa resin ya PET si kya mugaso eri Reyes Holdings yokka, wabula ne kkampuni endala ezigula resin eno okukola obucupa, wamu ne kkampuni z’ebyokunywa ezigikozesa. Ku ntandikwa y’omwaka guno, akulira kkampuni ya Coca-Cola yategeezezza nti kkampuni egenda kukyuka n’egenda ku buveera obulala olw’emisolo emipya ku aluminiyamu. Enteekateeka eyo eyinza okulemererwa singa ebisale ebipya nabyo bikuba obuveera obubuguma. Ebiwandiiko ebiraga nti kkampuni eno era yalwanirira Congress okulwanyisa emisolo omwaka guno, kyokka ebiwandiiko tebirambika nkola ki, era kkampuni teyazzeemu bibuuzo okuva mu ProPublica. (Coca-Cola egezezzaako okutuuka ku Trump, n’ewaayo ddoola nga 250,000 okutuuzibwa ku ntebe, era akulira kkampuni waayo n’awa Trump eccupa ya Diet Coke, sooda gy’ayagala ennyo.)
Ekitundu ekirala ekikoze obulungi ennyo mu by’okuwummuzibwa ku misolo egyakafuluma kwe bulimi, nga kino kikwata ku ddagala n’ebirungo by’ebigimusa eby’enjawulo.
Ekibiina ekigatta abalimi mu by’obulimi ekya American Farm Bureau Federation, gye buvuddeko kyassa okwekenneenya ku mukutu gwakyo nga kiwaana okusonyiyibwa kw’ekitundu ky’omuddo ne potash “kaweefube omunene ow’ebibiina by’ebyobulimi nga American Farm Bureau Federation” era “obujulizi obulaga nti eddoboozi ery’omuggundu ery’abalimi n’abalunzi b’ebisolo likola bulungi.”
Waliwo ebintu ebirala bingi ebiyingizibwa mu ggwanga ebitagwa mu kiti kyonna eky’okusonyiyibwa omusolo, naye nga biyinza okugwa mu kiti ekisonyiyibwa omusolo singa biba bitegeezeddwa mu bugazi.
Ekyokulabirako ekimu kye kirungo ekiwoomerera eky’obutonde ekiyitibwa sucralose. Okugiyingizaamu kyandigasizza nnyo kkampuni ezikozesa ekintu kino mu mmere n’ebyokunywa. Naye ne sucralose oluusi akozesebwa mu ddagala okusobola okuliwooma. Tekinnamanyika oba White House yakkirizza okugiyingizibwamu olw’okuggyibwako eddagala oba olw’ensonga endala.
Ebika ebigazi ebyasonyiyibwa okusinga byali makolero gavumenti ya Amerika ge yali enoonyereza ku misolo egisobola okuteekebwawo mu biseera eby’omu maaso wansi w’obuyinza bwayo okussaawo emisolo okukuuma ebyokwerinda by’eggwanga.
Emboozi gye waakasoma yasobozeseddwa abasomi baffe. Tusuubira nti kikuzzaamu amaanyi okuwagira ProPublica tusobole okugenda mu maaso n’okukola eby’amawulire eby’okunoonyereza ebibikkula obuyinza, ebibikkula amazima, n’okuvuga enkyukakyuka eya nnamaddala.
ProPublica kisenge kya mawulire ekitali kya magoba ekiweereddwayo eri bannamawulire abatalina kyekubiira, nga basinziira ku mazima era nga bavunaana obuyinza. Twatandikibwawo mu 2008 nga twanukula okukendeera kw’okuwandiika lipoota z’okunoonyereza. Tumaze emyaka egisukka mu 15 nga tubikkula obutali bwenkanya, obuli bw’enguzi, n’okukozesa obubi obuyinza — emirimu egigenda mpola, egy’ebbeeyi, era egy’omugaso ennyo eri demokulasiya waffe okusinga bwe kyali kibadde. Omuwanguzi w’ekirabo kya Pulitzer emirundi musanvu, tuvuze ennongoosereza mu gavumenti z’amasaza n’ez’ebitundu, amakampuni, ebitongole, n’ebirala, ate nga tukuuma ebirungi by’abantu mu makkati mu lipoota zaffe.
Emigabo giri waggulu okusinga bwe kyali kibadde. Okuva ku mpisa mu gavumenti okutuuka ku bulamu bw’okuzaala okutuuka ku buzibu bw’obudde n’okusingawo, ProPublica eri ku mwanjo mu mboozi ezisinga obukulu. Okuwaayo kwo kujja kutuyamba okuvunaana abali mu buyinza n’okukuuma amazima nga gatuuse.
Weegatte ku bawagizi abasoba mu 80,000 okwetoloola eggwanga mu kulwanirira bannamawulire abanoonyereza basobole okumanyisa, okuzzaamu amaanyi, n’okuba n’akakwate akawangaala. Mwebale okusobozesa omulimu guno.
Ntuukirira ng’oyita ku email oba secure channel okuwa amawulire agakwata ku gavumenti eya federo ne bizinensi ya Trump.
ProPublica essira egenda kulissa ku bintu ebisinga okwetaaga okufaayo mu kisanja kya Donald Trump ekyokubiri. Zino ze zimu ku nsonga abasasi baffe ze bagenda okussaako essira — n’engeri y’okuzituukako nga tolina bulabe.
Manya ebisingawo ku ttiimu yaffe ey'abasasi. Tujja kwongera okugabana ebitundu bye tulina okussaako essira ng’amawulire bwe gagenda gakulaakulana.
Nkola ku nsonga z’ebyobulamu n’obutonde bw’ensi n’ebitongole ebizifuga omuli n’ekitongole ekikuuma obutonde bw’ensi.
Nkola ku nsonga z’obwenkanya n’enfuga y’amateeka omuli ekitongole ky’ebyamateeka, bannamateeka ba Amerika ne kkooti.
Nkola ku nsonga z’amayumba n’entambula, omuli kkampuni ezikola mu bitundu bino n’abavunaanyizibwa ku kulungamya abazirabirira.
Bw’oba ​​tolina magezi oba mboozi ntongole, tukyetaaga obuyambi bwo. Wewandiise okubeera mmemba wa Federal Worker Resource Network yaffe okututuukirira essaawa yonna.
Abakugu abeekenneenyezza enkola ya ProPublica baazudde obuzibu bungi obutawaanya mu nkola eno obutangaaza ku ngeri gavumenti ya Trump gy’ekkiriza amagezi ag’ekikugu okulung’amya okusala ku mpeereza enkulu.
Ebiwandiiko ebyafunibwa CNN biraga nti omukozi mu kitongole kya Gavumenti ekikola obulungi nga talina bumanyirivu mu by’obujjanjabi yakozesa AI okusalawo endagaano za VA ki z’alina okuggyawo. Omukugu omu yagamba nti: “AI yali kikozesebwa kikyamu ddala.”
Thomas Fugate, omwaka gumu gwokka ng’ava mu ttendekero ekkulu nga talina bumanyirivu mu by’okwerinda by’eggwanga, ye yali omukungu w’ekitongole ky’ebyokwerinda mu ggwanga ng’alondoola ekifo kya gavumenti eky’oku ntikko eky’okulwanyisa obusungu obw’effujjo.
Obulumbaganyi bwa pulezidenti ku kaweefube w’okutumbula enjawulo buvudde ku mirimu gy’abakozi ba gavumenti abasomye ennyo — wadde ng’emirimu egimu gye baafiirwa tegyali gikwatagana butereevu na nteekateeka yonna ya DEI.
Okusinziira ku biwandiiko by’ekitongole ky’ebyokwerinda mu ggwanga, abakungu baali bakimanyi nti abasoba mu kitundu ku bantu 238 abaagobwa mu nsi zaabwe tebaalina biwandiiko bya musango mu Amerika era baali bamenya mateeka gokka agakwata ku bantu abayingira mu ggwanga.
Micah Rosenberg, omuwandiisi w’ebitabo; Perla Treviso, ProPublica ne The Texas Tribune, omuwandiisi w’ebitabo bya The Texas Tribune; Melissa Sanchez ne Gabriel Sandoval, aba ProPublica, abawandiisi b’ekitongole kya ProPublica; Ronna Riskes, okunoonyereza ku mukago gw’abayeekera; Adrian Gonzalez, Abayizzi b’amawulire ag’obulimba, May 30, 2025, ssaawa 5:00 ez’oku makya CST
Nga White House ekyusa abakozi n’ensimbi okuva mu bikwekweto by’okulwanyisa obutujju okudda ku kugoba abantu abangi, amawanga gaalwana okukuuma kaweefube w’okulwanyisa obutujju Washington gwe yali ewagira. Ekyavaamu yali nkola ya bitundutundu eyaleka ebitundu bingi nga tebirina bukuumi.
Thomas Fugate, omwaka gumu gwokka ng’ava mu ttendekero ekkulu nga talina bumanyirivu mu by’okwerinda by’eggwanga, ye yali omukungu w’ekitongole ky’ebyokwerinda mu ggwanga ng’alondoola ekifo kya gavumenti eky’oku ntikko eky’okulwanyisa obusungu obw’effujjo.
Ebiwandiiko ebyafunibwa CNN biraga nti omukozi mu kitongole kya Gavumenti ekikola obulungi nga talina bumanyirivu mu by’obujjanjabi yakozesa AI okusalawo endagaano za VA ki z’alina okuggyawo. Omukugu omu yagamba nti: “AI yali kikozesebwa kikyamu ddala.”
Wadde nga waliwo emivuyo, okunoonyereza, n’okukozesa okweyawula ku baana ng’ekibonerezo eri abaana, Richard L. Bean akyali dayirekita w’ekifo ekikuumirwamu abaana abato ekiyitibwa erinnya lye.
Paige Pfleger, leediyo y’olukale eya WPLN/Nashville, ne Mariam Elba, ProPublica, June 7, 2025, ssaawa 5:00 ez’oku makya ET